به گزارش عتبه نیوز، حجت‌الاسلام والمسلمین نوری کوهبنانی، مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با تأکید بر اینکه مقاومت در برابر متجاوز یک اصل ریشه‌دار در خلقت بشر و آموزه‌های وحیانی است، به تشریح جایگاه دفاع مشروع از منظر آیات قرآن کریم و سیره معصومین(ع) پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم:

ایستادگی در برابر تجاوز و ظلم، صرفاً یک کنش سیاسی یا اجتماعی نیست، بلکه اصلی ریشه‌دار در نظام فکری اسلام است که بر دو پایه استوار «فطرت انسانی» و «شریعت الهی» بنا شده است.

تجلی دفاع در ساحت فطرت و سرشت انسانی

یکی از ویژگی‌های بنیادین انسان، گرایش ذاتی به عدالت و نفرت از ستمگری است. آدمی به‌طور طبیعی در برابر هرگونه دست‌اندازی به حقوق، جان، مال و کرامت خویش و هم‌نوعانش واکنش نشان داده و به مقام دفاع برمی‌آید. در اندیشه اسلامی، این میل طبیعی نه یک واکنش غریزی صرف، بلکه بخشی از فطرت الهی به‌شمار می‌رود. خداوند متعال در آیه ۳۰ سوره مبارکه روم می‌فرماید: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ»؛ (این فطرتی است که خداوند، انسان‌ها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست).

این آیه به‌روشنی بیانگر آن است که انسان بر سرشتی الهی آفریده شده که یکی از مهم‌ترین جلوه‌های آن، حق‌طلبی و ایستادگی در برابر باطل است. هم‌چنین از آنجا که تجاوز با اصل عدالت در تضاد است، قرآن کریم در آیه ۹۰ سوره نحل می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»؛ لذا فطرت بیدار، به‌طور خودکار در برابر هر آنچه مخلّ این فرمان الهی (عدالت) باشد، مقاومت می‌کند.

مشروعیت دفاع و تکلیف حمایت از مظلوم در قرآن

قرآن کریم نه‌تنها دفاع را مشروع دانسته، بلکه آن را به‌عنوان یک وظیفه اجتماعی بر دوش مؤمنان نهاده است. در سوره مبارکه نساء(آیه ۷۵)، خداوند با بیانی توبیخی نسبت به کسانی که در برابر ظلم سکوت می‌کنند، می‌فرماید: «وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ»؛ (چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکان مستضعف نمی‌جنگید؟).این آیه سندی بر این است که دفاع در اسلام، تنها منحصر به منافع شخصی نیست، بلکه شامل حمایت از شأن و جایگاه همه انسان‌های مظلوم می‌شود.

هم‌چنین در آیه ۱۹۴ سوره بقره، بر اصل تقابل متناسب تأکید شده است: «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ»؛ که این خود نشان‌دهنده توازن عدل و قدرت در مواجهه با متجاوز است.

دفاع در آینه سنت نبوی و سیره علوی

در منابع روایی، جایگاه مدافعان حریم حق چنان رفیع است که کشته‌ شدن در این راه، قرین «شهادت» قلمداد شده است. پیامبر اکرم(ص) در احادیثی تکان‌دهنده می‌فرمایند:

- «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (کسی که در راه دفاع از مالش کشته شود، شهید است).

- «مَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (کسی که در راه دفاع از خانواده‌اش کشته شود، شهید است).

- «مَنْ قُتِلَ دُونَ دِینِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (کسی که در راه دفاع از دینش کشته شود، شهید است).

هم‌چنین سیره عملی حضرت علی(ع) سرشار از درس‌های مقاومت است. ایشان در وصیت تاریخی خود (نامه ۴۷ نهج‌البلاغه) تأکید می‌فرمایند: «کُونُوا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً»؛ (همواره دشمن ظالم و یاور مظلوم باشید).

نفی ذلت و تکلیف فقهی مقاومت

در عرصه فقه اسلامی، مسئله دفاع در ابوابی نظیر جهاد و دفاع مشروع به‌دقت تبیین شده است. فقهای بزرگ اسلام اجماع دارند که اگر جان، مال، ناموس یا سرزمین اسلامی مورد تهدید قرار گیرد، دفاع واجب عینی است. امام صادق(ع) در روایتی راهبردی می‌فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَی الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ کُلَّهَا وَلَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یَکُونَ ذَلِیلًا»؛ (خداوند اختیار تمام امور مؤمن را به خودش واگذار کرده، اما به او اجازه نداده است که ذلیل باشد).

این سخن بدین معناست که پذیرش ظلم و تن دادن به تجاوز، با حقیقت ایمان سازگار نیست.

با مداقه در آنچه گذشت، درمی‌یابیم که ایستادگی در برابر متجاوز دارای دو مبنای خلل‌ناپذیر است: از منظر فطری، انسان سلیم‌النفس هرگز زیر بار ستم نمی‌رود و از حقوق خود صیانت می‌کند و از منظر دینی، وحی الهی و سنت معصومین(ع) این گرایش فطری را به یک تکلیف شرعی و مسیری برای نیل به مقام شهادت و عزت ابدی پیوند زده‌اند. دفاع در منطق اسلام، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای حفظ بقای شرافت‌مندانه بشر است.