به گزارش عتبه نیوز، طرح علمی و رسانه‌ای حدیث خردمندی که به ابتکار روابط‌عمومی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و با مشارکت صاحب‌نظران دانشگاهی تدوین شده است، در دومین گام خود به واکاوی یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم سلامت روان در سیره رضوی می‌پردازد.

در این یادداشت اختصاصی، دکتر رضا آذریان، دکترای روان‌شناسی و مدیر مرکز جامع مشاوره آستان قدس رضوی، با نگاهی تحلیلی به بررسی ویژگی «ایمن بودن دیگران از بدیِ انسان» پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

حضرت رضا (ع) در بیان دومین ویژگی از ده نشانه کمالِ عقل می‌فرمایند: «وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ»؛ یعنی دیگران از بدی و آزار انسان در امان هستند. این بخش از حدیث شریف فراتر از یک توصیه اخلاقی، در حقیقت به ارکان سلامت روان، بلوغ شخصیتی و سازگاری اجتماعی اشاره دارد. مفهوم ایمنی دیگران از شر فرد، حامل مؤلفه‌هایی، چون خودکنترلی، مدیریت تکانه، هوش اجتماعی، رفتار همدلانه، ایجاد امنیت روانی، اعتمادسازی و مسئولیت‌پذیری است که می‌توان آن را از سه منظر روان‌شناختی بررسی کرد:

منظر روان‌شناسی شخصیت و اخلاق

در این چارچوب، ویژگی مذکور در قالب مفاهیمی مانند خودتنظیمی اخلاقی، همدلی و حداقل رسانی آسیب تحلیل می‌شود. فردی که حضور او تهدیدی برای دیگران نیست، از سطح قابل‌توجهی از کنترل تکانه و تنظیم هیجان برخوردار است. یافته‌ها نشان می‌دهد افرادی که در ویژگی‌های شخصیتی وجدان‌مندی و موافق‌پذیری نمره بالاتری دارند، کمتر درگیر رفتارهای پرخاشگرانه و ضداجتماعی می‌شوند. ایمن بودن از بدی صرفاً به معنای نبود خشونت فیزیکی نیست، بلکه شامل خودداری از رفتارهای دستکاری‌گرانه، تحقیرآمیز، فریب‌کارانه و استثمارگر نیز می‌شود که در طیف ویژگی‌های تاریک شخصیت قرار دارند. فرد نزدیک به کمال عقل، با نمایش ویژگی‌های روشن مانند نوع‌دوستی، منبع امنیت روان‌شناختی برای اطرافیان است که طبق نظریه دلبستگی، بستر شکل‌گیری اعتماد پایه‌ای و سلامت هیجانی جامعه را فراهم می‌کند.

منظر روان تحلیلی و شناختی

در این ساحت، توانایی بازداری از پرخاشگری و انتقام‌جویی، نشانه‌ای از «بالغ بودنِ خود (Ego)» است. اریک اریکسون در نظریه رشد روان اجتماعی، دستیابی به تعادل میان «ابتکار و گناه» یا «صمیمیت و انزوا» را معیار سلامت روان می‌داند. فرد بالغ کسی است که غرایز پرخاشگرانه خود را مهار و به حوزه‌های سازنده‌ای مانند عدالت‌خواهیِ سالم هدایت می‌کند. این سطح از نظارت درونی، نشان‌دهنده رشد «خودِ ناظر» و قدرت فرامن در تنظیم رفتار است.

منظر روان‌شناسی اجتماعی

در این دیدگاه، ویژگی مذکور با رفتارهای طرف‌دار جامعه پیوند دارد. فردی که دیگران از آسیب او در امان‌اند، عملاً هزینه روانی تعامل را برای اطرافیان کاهش داده و موجب تقویت شبکه‌های اجتماعی سالم و انسجام جمعی می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که حمایت اجتماعی، از قوی‌ترین عوامل محافظت‌کننده در برابر افسردگی و اضطراب است و با رضایت از زندگی و تاب‌آوری بالا ارتباط مستقیم دارد.

از منظر روان‌شناختی، «در امان بودن دیگران از بدیِ انسان عاقل» نشان‌دهنده رشد اخلاقی فراتر از مدل پاداش–مجازات، خودتنظیمی هیجانی، همدلی و ایجاد محیطی امن برای رشد روانی دیگران است. این معنا با مفهوم اخلاق حداقلی نیز هم‌سو است؛ چرا که حداقلِ اخلاق، آسیب نرساندن به دیگران است و این امر نشانه بارز بلوغ شناختی، هیجانی و اخلاقی در انسان محسوب می‌شود. در مقابل، نبود این ظرفیت می‌تواند زمینه‌ساز رفتارهای سادیستیک (دگرآزاری) و اختلالات روان‌شناختی جدی باشد.