به گزارش عتبه نیوز، بسیاری از آیینها و مراسم حرم امام رضا(ع)، همچون دیگر ویژگیهای فرهنگی و تاریخی مشهد، ریشه در همان پیوند دیرینهای دارد که این شهر را بر محور آستان رضوی بنا کرده است، پیوندی از جنس ایمان، باورهای مردمی و سنتهای معنوی که سدههاست استمرار یافته است.
در میان این آیینها، مراسم کهن غبارروبی جایگاهی ویژه دارد؛ آیینی با پیشینهای نزدیک به پانصد سال که همچنان در زمانهای خاص و مناسبتهای معین، با آدابی رسمی و ویژه برگزار میشود و جلوهای از ارادت دیرپای مردم به بارگاه امام رضا(ع) را در دل خود نگه داشته است.
برای آشنایی بیشتر با پیشینه و فلسفه آیین غبارروبی در حرم مطهر رضوی و بررسی سابقه استفاده از پر طاووس نذر شده در این آیین معنوی، به سراغ جواد نوائیان رودسری، تاریخپژوه و نویسنده حوزه فرهنگ رضوی رفتیم و گفتوگویی کوتاه با وی انجام دادیم.
با توجه به پیشینه طولانی آیین غبارروبی در حرم مطهر رضوی، اهتمام به تشریفات و آداب خاص در این مراسم از کجا نشأت میگیرد و چه معنا و مفهومی در تاریخ حرم امام رضا(ع) دارد؟
اصولاً اهتمام به رعایت تشریفات در انجام امور مربوط به اداره و نگهداری بارگاه منور امام رضا(ع)، نوعی عرض ارادت و اعتراف به جایگاه الهی آن امام همام از سوی حکام و بزرگانی بوده که خود را ارادتمند و وابسته به عنایتهای سلطان سریر ارتضاء – علیه آلاف التحیه و الثناء – میدانستند.
هر چند که در طول تاریخ، ارادت به حضرت ثامنالحجج(ع) و بارگاه منور آن امام، ارتباطی به مذهب افراد نداشته و ندارد و نور این مضجع شریف، قلبهای همه مسلمانان و گاه حتی غیرمسلمانان را به سوی خویش فرامیخواند، اما بخشی از این تشریفات برخاسته از ارادت خالصانه و عشق الهی دوستداران خاندان رسالت بوده و هست و آنان که از نظر وسعت رزق و ثروت، جایگاه ممتازتری داشتهاند، این گونه ارادتمندی خود را به ساحت قدسی حضرت ثامنالحجج(ع) نشان میدادند؛ ارادتمندانی که جغرافیای سکونت آنها محصور در مرزهای ایران نبوده و نیست و هنگامی که نام و عنوان آنها را جستوجو میکنیم، به مناطقی در پنج قاره برمیخوریم.
سابقه تاریخی بهکارگیری پر طاووس در بارگاه منور امام رضا(ع) به چه دورهای بازمیگردد و این انتخاب چه جایگاه و معنایی در تشریفات حرم داشته است؟
سیدحمیدرضا برقعی، شاعر آیینی و معاصر شعری زیبا در مدح بارگاه منور رضوی دارد که در بیتی از آن چنین میسراید: «آنجا که خادمینش از روی زائرینش / گرد سفر بگیرند با بال ناز طاووس» لطافت و باریکبینی شاعر در این فراز، خواننده را به یاد یکی از قدیمیترین تشریفات حرم مطهر رضوی میاندازد؛ استفاده از «پر طاووس» برای غبارروبی بارگاه منور رضوی. به نظر میرسد استفاده از پر طاووس به عنوان کالایی تشریفاتی و بسیار گران قیمت برای غبارروبی در حرم رضوی و اختصاصاً روضه منوره و ضریح مطهر امام رضا(ع) سابقهای طولانی داشته باشد، هر چند که اسناد آن قدیمیتر از دوره صفویه نیست.
با توجه به قدمت استفاده از پر طاووس در آیین غبارروبی، چه عواملی باعث ارزشمند شدن این وسیله نزد ناذران و واقفان شد؟
از آنجا که محل زندگی طاووس سرزمین هند بوده و هست، واقفان یا نذرکنندگان عموماً شیعیانی از اهالی هندوستان بودهاند. البته در میان افرادی که چنین کالای نفیسی را به حرم مطهر رضوی تقدیم میکردند، بزرگانی از دیگر سرزمینها و از جمله ایران هم حضور داشتند، اما طبعاً مبدأ تهیه این کالا، هندوستان بود. در مجموعه سندهای موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سندی از سال 1111ق / 1078ش (دوره سلطنت شاه سلطان حسین صفوی) وجود دارد که در آن به تهیه جارویی از «پر طاووس» برای غبارروبی از صندوق مرقد مطهر رضوی اشاره شده. این سند احتمالاً قدیمیترین سندی است که در آن به استفاده از پر طاووس برای غبارروبی اشاره میشود. نظیر چنین سندی، از سال 1118ق / 1085ش نیز در دست است که به غبارروبی ضریح مطهر امام رضا(ع) با جاروی «پر طاووس» اشاره میکند. ظاهراً در دوره افشاریه استفاده از این وسیله برای غبارروبی گسترش زیادی یافت؛ چرا که اسناد معتنابهی درباره این کاربری و هزینههای نگهداری و تزئین چنین جاروهایی در اسناد عصر افشاریه به چشم میخورد.
این رویه، یعنی استفاده از پر طاووس در دوره قاجار هم تداوم یافت و البته هنرِ بستنِ جارو با پر طاووس و تزئین آن با مروارید و سنگهای قیمتی، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. جاروی وقفی مادر حسنخان سالار که مدتی در اواخر دوره محمدشاه و اوایل دوره ناصرالدینشاه قاجار، حکومت مشهد را تصاحب کرده بود، یکی از نمونههای عالی چنین نذوراتی است که افزون بر زیبایی خیرهکننده پرهای طاووس، به دلیل مروارید دوزی و تزئینات بسیار زیبایش حائز اهمیت است. این جارو که بیش از یک متر طول دارد، امروزه در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
در دورههای بعدی وضعیت صادرات پر طاووس به ایران چگونه بود؟
در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی تهیه پرطاووس برای بستن جاروی غبارروبی روضه منوره و ضریح مطهر با موانعی روبهرو شد. به دلایلی که فعلاً اطلاعی از آن نداریم، صادرات پر طاووس از کشور هندوستان – که در آن زمان هنوز مستعمره انگلیس به حساب میآمد، ممنوع یا به شدت محدود شده بود و به خاطر سختگیری گمرک این کشور، وارد کردن این کالا به ایران دردسرها و مشکلات بسیاری داشت. این مسئله در ابتدای دهه 1310 خورشیدی به شکلی جدیتر خود را نشان داد، آن گونه که حتی شهروندان شیعه اهل هندوستان هم نمیتوانستند نذورات و پیشکشیهای خود را به راحتی وارد ایران کنند. با این حال، معنای این محدودیت، توقف عرض ارادت شیعیان هندی نبود.
این نذر خاص به نام چه شخصی به ثبت رسیده است؟
در این زمینه سندی بسیار جالب در دست داریم که مربوط به سال 1312ش و تلاش سیدباقر حسین از شیعیان هندی مقیم «حیدرآباد دکن» برای وارد کردن جارویی از پر طاووس برای استفاده در غبارروبی از ضریح مطهر امام رضا(ع) است و در واقع این نذر، پیشکشی «سید باقر حسین دکنی» بود که مسئولیت انتقال آن را شرکت حمل مرسولات پستی آن زمان در زاهدان موسوم به «Khilanda Ram & Bros.» بر عهده داشت. مدیر شرکت پستی ضمن نامهای به زبان فارسی، چرایی تأخیر در ارسال محموله جاروی پرطاووس، پیشکشی سید باقر حسین دکنی را این گونه برای تولیت وقت آستان قدس رضوی توضیح میدهد: «محترماً خاطر مبارک را مستحضر میدارد موضوع ورود پر طاووس گمرکات زاهدان برای تعیین تکلیف و اجازه ورود از اداره گمرکات کل مرکزی دستور دادهاند که ضمن کلی پُستال (واژهای فرانسوی و به معنای بسته یا امانت پستی) میتوانید به زاهدان وارد نموده مستقیماً بگمرکات ایالتی خراسان ارسال در آنجا امر بدریافت فرمایند. در خاتمه خروج پر طاووس از هندوستان با کلی پستال ممنوع است. مجدداً بکندی (مقام اداره پست) شرحی نوشتهام چنانچه اداره پستخانه مانع نشود کلی پست نموده ارسال دارند. منتظر جواب کندی میباشد. احترامات فائقه را تقدیم میدارد».
نظر شما