به گزارش عتبه نیوز، سفر امام رضا (ع) به ایران از موضوعات مهم زندگی و سیره رضوی است و از جهات مختلفی قابل بحث و پی‌گیری است. دکتر محمد هادی همایون استاد دانشگاه امام صادق (ع) در اجلاسیه پنجمین کنگره جهانی حضرت رضا(ع) که در ماه جاری در حرم مطهر آن حضرت برگزار گردید؛ در نشستی با عنوان «جغرافیای راهبردی، در هجرت تمدن‌ساز امام رضا ع» رویکرد تمدنی و جهان شمول این هجرت را تحلیل کرد که در ادامه گزارش آن از نظر مخاطبان می‌گذرد.

دکترمحمد هادی همایون در نشست‌ تخصصی، پنجمین کنگره جهانی حضرت رضا(ع) گفت: اگر بخواهیم دوران امام رضا (ع) را در حوزه تمدن مطالعه کنیم، شاید نقطه‌ای بهتر از هجرت امام رضا (ع) نیابیم. این هجرت چه بوده و چطور اتفاق افتاده است؟ آیا این سفر تأثیری در تمدن به معنای آن‌چه ما از تمدن در نظر داریم، دارد یا خیر؟ تفسیر و تحلیل‌های مختلفی برای هجرت و سفر امام رضا (ع) بیان شده است:

تحلیل اول: یک نگاه این است که اساسا مامون شیعه بوده است و به همین‌ دلیل پیشنهاد خلافت و ولایت عهدی را به امام داده است و البته امام  نپذیرفت و علتش این بود که

تحلیل دوم: یک تحلیل هم تحلیل غالب شیعی است. این‌که بگوییم ماجرا یک چاره‌جویی از سوی مامون بود تا دستگاه خلافت بتوانند امام را کنترل کنند. این سفر اجبار و تبعید بوده است تا این‌که دعوتی درکار باشد؛ امام هم به همین دلیل‌ها نپذیرفت. مامون ولایت عهدی را تحمیل کرد و بعدها وقتی دید با این وسیله به اهداف خود نمی‌رسد امام را شهید کرد.   

تحلیل سوم: تحلیل سومی که می‌توان گفت این است که همه این اتفاق‌ها من جمله سفر امام رضا (ع) جزئی از یک برنامه و مجموعه‌ای به هم‌پیوسته از طرف خداوند است. بنا هست وقایعی اتفاق بیفتد و سیری پیش برود. اشکالی هم ندارد تک تک این وقایع را هم معلول یک اقتضائات و شرایطی تفسیر کنیم، در مجموع برنامه خداوند است. در این سیر اهل‌بیت (ع) دست برتر را دارند؛ چون طبق آن برنامه پیش می‌روند. 

این مولف و پژوهشگر حوزه فرهنگ و ارتباطات در توضیح تحلیل سوم گفت: عاشورا بنیانگذاری یک تمدن عظیم است؛ اگرچه در ظاهر ممکن است ابعاد تمدنی نداشته باشد. بعد آن رفتیم سراغ زمینه‌سازی و مقدمه‌سازی و گسترش تمدن عظیمی که قرار است با ظهور حضرت مهدی (عج) شکل بگیرد. از بعد عاشورا ما شاهد دو جریان گسترش علم و تربیت نیروی عالم و به اصطلاح حمله‌ی علم هستیم.  این‌دو اصلی‌ترین راهبردهایی است که به سمت آن راهبری شده‌ایم تا برسیم به ظهور حضرت مهدی (عج). از امام سجاد (ع) شروع می‌شود این جریان. این‌که می‌بینید امام به طور گسترده عبد و بنده می‌خرد و به مناسبت‌های مختلف آزاد می‌کند به همین دلیل است. تربیت نیرو است. مبارزه با فضای ضد اخلاقی که در زمان یزید به وجود آمد به همین دلیل است. در زمان صادقین (ع) گسترش علم را می‌بینیم که به اوج خود می‌رسد. این بود تا از زمان امام کاظم (ع) متوجه شدند که نباید فقط حواسشان به جلوگیری از قیام‌ها باشد دارد اتفاق‌های عمیق‌تری می‌افتد؛ لذا جلوی امام کاظم (ع) را می‌گیرند. در زمان امام رضا (ع) به واکنش می‌رسند. در زمان امام رضا (ع) علم به نقطه اوج تمدنی خود می‌رسد. از قبل هم معلوم بوده است. پیامبر (ص) لقب عالم آل محمد (ص) به ایشان داده است. علم در این دوره است که مردمی شده است. امام در این دوره به عنوان یک حقیقت شرعیه و واجب الطاعه معرفی شده است لذا بعد امام رضا (ع) می‌بینیم شیعه امام هشت ساله و نه ساله و پنج ساله را می‌پذیرد. یعنی زمینه برای ظهور دارد آهسته آهسته فراهم می‌شود. اینکه چه چیز این زمینه را فراهم کرد؟ یک توضیح جفرافیایی لازم دارد.

 نگاهی به جغرافیای راهبردی تمدن ساز

این استاد دانشگاه امام صادق (ع) درباره جغرافیای تمدن‌ساز اظهار کرد:  ما نقاط جغرافیایی داریم که می‌توان از آن با عنوان جغرافیای راهبردی تمدن ساز یاد کرد. از کوفه داستان آغاز می‌شود. اگر خلقت ما از کوفه باشد ما تا اوائل دوره حضرت ابراهیم تمدن در این مرکز تمدنی است که در آخرالزمان هم باز کوفه پایتخت حضرت مهدی (ع) خواهد بود. این نشان از اهمیت این منطقه است.

وی افزود: بعد از هجرت حضرت ابراهیم به فلسطین موضوع قدس مطرح می‌شود که چهار راه جهان است. برای تبلیغ بهترین جا است. حضرت ابراهیم به همین خاطر به آن‌جا مهاجرت کرد که بتواند دین خدا را گسترش بدهد. «رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّیْفِ» (قریش/۲) آنجا اتفاق می‌افتاد. اهمیت قدس این‌جاست.

دکتر همایون درباره پیدایش سومین جغرافیای تمدن ساز گفت: در مرحله سوم بردن حضرت اسماعیل (ع) به منطقه شبه جزیره حجاز اتفاق می‌افتد و منطقه سوم جغرافیایی را مطرح می‌کند. کوفه مرکز تمدنی بود. فلسطین مرکز تبلیغی بود. مکه و حجاز مرکز جغرافیایی است.

ایشان ادامه داد: بعد که جریان یوسف (ع) و برادران یوسف پیش می‌آید مصر به عنوان پایتخت و مرکز فرهنگی جهان مطرح می‌شود و هنوز هم مصر جای مهمی است. عموما مصری‌ها فرهیخته‌تر از مردم دیگر جهان عرب هستند.

استاد همایون در ادامه ایران را به عنوان پنجمین جغرافیا و سرزمین تمدن‌ساز معرفی کرده و اظهار کرد: چهار جغرافیای قبل را می‌توان در همان نیل تا فرات گنجاند. اما ایران کنارتر از این جغرافیاست. می‌شود اسمش را نگهبان تمدنی این منطقه گذاشت. ایران در کنار این همیشه دمنده روح تمدن در این سرزمین‌ها بوده است. این نقشه کاملی است بدون اینکه بخواهیم محور را به یکی از این‌ مکان‌ها بدهیم. این چهار پنج منطقه نقاط تمدن ساز بوده است.

وی تأکید کرد: تا قبل از هجرت امام رضا (ع) مناطق قبلی عملیاتی شده است و البته اتفاقاتی در این مکان‌ها افتاده است مثلا کوفه بعد از مختار افول کرد و ظرفیت شیعی خود را از دست داد. در قدس و فلسطین به دست بنی امیه افتاد. در حجاز اتفاقات دیگری افتاد که نمی‌توانست آن ظرفیت تمدنی خودش را بروز و ظهور بدهد. و نهایتا پایگاه ایران باقی مانده است با راهنمایی‌های پیامبر (ص) که از قبل فرموده بودند که «لو کانَ العِلمُ بالثُّریّا لَتَناوَلَهُ رِجالٌ مِن فارِسَ» [کنز العمّال : 34131.]؛ اگر دانش در ثریّا باشد، بی گمان مردانی از ایران به آن دست یابند. این‌ها تعریف و تمجید از یک قوم نیست. یک توصیه راهبردی است یک برنامه است برای گسترش این علم.

دکتر همایون در انتها و جمع‌بندی مباحث گفت: موضوع هجرت امام رضا (ع) به ایران در چهارچوب این هجرت تمدن‌سازی که علم را به ایران آورد قابل تحلیل است و همچنین شهادت امام زادگان بزگواری که در سراسر ایران است و هر کدام یک ظرفیت و یک پایگاه علمی و فرهنگی است. این نهضت هم ادامه دارد تا انقلاب اسلامی و تا ظهور حضرت مهدی (ع) ان شاء الله.