پایگاه بین المللی اعتاب. امام رضا (ع) را به خراسان آوردند و امام چند سالی دور از خانواده خود زندگی کرد. در این مدت امام رضا (ع) از دردانه خود امام جواد (ع) یاد می‌کرد و برایش نامه می‌نوشت و بدین وسیله سفارش‌ها و تذکرهایی به ایشان منتقل می‌کرد. این سخنان و نامه‌های برجامانده از امام رضا (ع) حکایت‌کننده شخصیّت امام جواد(ع) و البته چراغ راهی برای مسلمانان و شیعیان است. در ادامه مروری بر این نامه‌ها و نکات بی نظیر و ژرف و سعادت بخش آن خواهیم داشت.

سفارش امام رضا(ع) درمورد توجّه به نیازمندان

به امام رضا(ع) خبر رسید که اطرافیان حضرت جواد(ع) در مدینه، آن حضرت را از ناحیه در کوچک خانه اندرونی وارد و خارج می‌کنند، تا نیازمندان کمتر مزاحم آن حضرت گردند، امام رضا(ع) در ضمن نامه‌ای فرزندش را از این کار نهی کرد، احمدبن محمد بَزَنطی (فقیه بزرگ، از شاگردان برجسته امام رضا) می‌گوید: نامه امام رضا(ع) را که برای حضرت جواد(ع) نوشته بود، خواندم، نوشته بود: «ای ابوجعفر! به من خبر رسیده، وقتی که غلامان می‌آیند و می‌خواهی سواره به جایی بروی، از در کوچک خانه، تو را بیرون می‌آورند، و این به خاطر بخل آنها است که نمی‌خواهند از جانب تو خیری به نیازمندان برسد، به حقی که به گردنت دارم سوگندت می‌دهم که پیوسته از در بزرگ، رفت و آمد کن، وقتی که سوار شدی، درهم و دینار، همراهت باشد، سپس به هر کسی که از تو درخواستی نکرد، از آن بده، اگر عموهایت از تو، کمک خواستند، عطای تو به آنها کمتر از پنجاه دینار نباشد، اگر بیشتر دادی، مختار هستی، و اگر عمه‌هایت درخواست کمک نمودند، کمتر از ٢٥ دینار به آنها نده، اگر بیشتر دادی، مختار هستی، همانا من می‌خواهم خداوند مقام تو را بالا ببرد، پس انفاق کن، و از کم شدن در درگاه خداوند صاحب عرش، نترس.» (عیون اخبار الرّضا، ج ٢، ص ٨؛ بحار، ج ٥٠، ص ١٠٢).

آموزه‌های تربیتی نامه امام رضا (ع) به امام جواد (ع)

۱. انتقال فرهنگ ایثار و جود و سخاء به فرزندان

امام رضا (ع) دور از خانه و خانواده خود بودند؛ با این حال توجه به امر تربیت و توجه به فرزندان داشتند و به وسیله نامه سفارش‌ها و تذکرها را به امام جواد (ع) که کودکی خردسال بودند منتقل می‌کردند. ما امام جواد علیه السلام را به جود می‌شناسیم و نمایان شدن این صفت از دوران کودکی آن حضرت است و بروز و ظهور این صفت به نامه‌ای برمی‌گردد که امام رضا علیه السلام از مرو به امام جواد علیه السلام فرستادند.

۲. توجه ویژه به نیازهای اقوام و خویشاوندان

نکته قابل توجه در کمک‌رسانی به نیازمندان، توجه به نزدیکان و اقوام است که امام رضا علیه السلام در نامه‌ای که به امام جواد علیه السلام نوشته‌اند، به آن اشاره و تأکید کرده‌اند. این نکته که در سبک زندگی امام جواد علیه السلام دیده می‌شود، درس بزرگی برای جامعه امروز است که ضمن لزوم کمک به فقیران، توجه ویژه به اقوام و خویشاوندان نیازمند خود داشته باشیم.

امام رضا علیه السلام در نامه خود تأکید کرده‌اند که "به خویشاوندان خود توجه ویژه داشته باش" و حتی حداقل مبلغی را که باید به آن‌ها کمک شود نیز تعیین می‌فرمایند تا حق خویشاوندان رعایت شود. این نکته مهم نشان می‌دهد که ما نیز باید به آن حضرت تأسی کنیم، چراکه در صورتی که هر یک از ما ضمن توجه و دستگیری از فقرا، به اقوام محتاج و نیازمند خود توجه داشته باشیم، به‌مرور ریشه فقر در جامعه از بین خواهد رفت.

۳. احترام و تجلیل مخصوص امام رضا(ع) از پسرش

محمّد بن عباد می‌گوید: امام رضا(ع) در خراسان، همواره با احترام و تجلیل از فرزندش حضرت جواد(ع) یاد می‌کرد، و او را همواره با کنیه «ابوجعفر» (که یک نوع احترام بود) می‌خواند، و می‌فرمود: نامه به ابوجعفر نوشته‌ام، و نامه ابوجعفر از مدینه به من رسیده است، نامه‌های حضرت رضا(ع) با نهایت فصاحت و بلاغت، و تجلیل، از خراسان به مدینه، برای حضرت جواد علیْهِ السَّلام فرستاده می‌شد، و آن حضرت پاسخ آنها را می‌داد و شنیدم امام رضا(ع) می‌فرمود: «أَبُوجَعْفَرٍ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی مِنْ بَعْدِی؛ ابوجعفر (حضرت جواد) وصیّ و جانشین من پس از من در میان اهل بیت من است.» (عیون اخبار الرّضا، ج ٢، ص ٢٤٠).

 همچنین در یکی از نامه‌های کوتاه دیگر که در ادامه ذکر خواهد شد دو بار تعبیر: فَداکَ اَبُوکَ؛ «پدرت به فدایت گردد.» استفاده کردند که درس ادب رابطه والدین نسبت به فرزندان است.

سفارش دیگر امام رضا(ع) در مورد توجه به مستمندان

در یکی از نامه‌ها، امام رضا(ع) به فرزندش حضرت جواد(ع) چنین نوشته بود:

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ – خداوند عمر طولانی به تو دهد، و تو را در پناه خود از گزند دشمن حفظ فرماید، ای پسرم! پدرت فدایت گردد، من در حال زندگی و سلامتی، اموالم را در اختیار تو نهادم، به امید آن که خداوند در پرتو صله رحم و کمک‌های مالی تو به بستگان و غلامان آزاد شده امام صادق و امام کاظم علیْهِ السَّلام بر برکت اموالت بیفزاید... خداوند می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً»؛ کیست که به خدا قرض الحسنه‌ای دهد (و از اموالی که خدا به او داده انفاق کند) تا آن را برای او چندین برابر نماید (بقره/ ٢٤٥).

و نیز می‌فرماید: «لِیُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ وَ مَن قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ»؛ آنان که امکانات وسیعی دارند، باید انفاق کنند، و آنها که تنگدستند از آنچه خدا به آنها داده انفاق نمایند.» (طلاق/ ٧).

ای پسرم! پدرت فدایت گردد، همانا خداوند به تو وسعت بسیار بخشیده است، مبادا حب به چیزی تو را از پاداش‌های فراوان که نتیجه انفاق و توجه به مستمندان است، محروم سازد.[ بحار، ج ٥٠، ص ١٠٣]

متن نامه: تفسیر العیاشی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی بْنِ زِیَادٍ قَالَ: کُنْتُ فِی دِیوَانِ أَبِی عَبَّادٍ فَرَأَیْتُ کِتَاباً یُنْسَخُ فَسَأَلْتُ عَنْهُ فَقَالُوا کِتَابُ الرِّضَا إِلَی ابْنِهِ ع مِنْ خُرَاسَانَ فَسَأَلْتُهُمْ أَنْ یَدْفَعُوهُ إِلَیَّ فَإِذَا فِیهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ أَبْقَاکَ اللَّهُ طَوِیلًا وَ أَعَاذَکَ مِنْ عَدُوِّکَ یَا وَلَدِ فِدَاکَ أَبُوکَ قَدْ فَسَّرْتُ لَکَ‏  مَا لِی وَ أَنَا حَیٌّ سَوِیٌّ رَجَاءَ أَنْ یُنْمِیَکَ اللَّهُ بِالصِّلَةِ لِقَرَابَتِکَ وَ لِمَوَالِی مُوسَی وَ جَعْفَرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا فَأَمَّا سَعِیدَةُ فَإِنَّهَا امْرَأَةٌ قَوِیَّةُ الْحَزْمِ فِی النَّحْلِ-  وَ لَیْسَ ذَلِکَ کَذَلِکَ قَالَ اللَّهُ‏ مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً  وَ قَالَ‏ لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ‏  وَ قَدْ أَوْسَعَ اللَّهُ عَلَیْکَ کَثِیراً یَا بُنَیَّ فِدَاکَ أَبُوکَ لَا تَسْتُرُ دُونِیَ الْأُمُورُ لِحُبِّهَا فَتُخْطِئَ حَظَّکَ وَ السَّلَامُ‏ (بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج‏50 ؛ ص103).

نکته قابل توجه در این نامه کوتاه این‌ است که امام رضا(ع) دو بار می‌فرماید: فَداکَ اَبُوکَ؛ «پدرت به فدایت گردد.»، و این تعبیر هم بیانگر نهایت احترام امام رضا(ع) به یگانه فرزندش حضرت جواد(ع) است، و هم درس ادب و شیوۀ اخلاق نیک را درمورد روابط نیک پدر و فرزند می‌آموزد.

کلام امام رضا(ع) درباره شهادت امام جواد(ع)

امام رضا علیه السلام فرمودند: او (امام جواد علیه السلام) مظلومانه کشته می شود، و ساکنان آسمان بر او میگریند و مرثیه میسرایند. خداوند بر دشمن و ستم کننده بر او خشم می گیرد ، و [پس از کشتن او] زمانی کوتاه در دنیا نمی ماند، تا آن که خداوند به زودی دشمن او را به عذابی دردناک و کیفری سخت گرفتار می کند.

متن حدیث: امام رضا علیه السلام: یُقتَلُ [الامامُ الجَوادُ علیه السلام] غَصبا فَیبکِی لَهُ و عَلَیهِ أهلُ السَّماءِ و یَغضَبُ اللّه ُ عَلی عَدوِّهِ و ظالِمِهِ فلا یَلبَثُ إلاّ یَسیرا حَتّی یُعَجِّلُ اللّه ُ بِهِ إِلی عَذابِهِ الأَلیمِ و عِقابِهِ الشَّدیدِ (بحارالانوار، جلد ۵، صفحه ۱۴).