عتبه نیوز . پیروان ادیان در همه کشورها با هم زندگی می‌کنند و امروزه این ارتباط از طریق گسترش امکانات ارتباطی و فضای مجازی به حدی است که پیروان هیچ دینی نمی‌تواند خود را بی‌نیاز از ارتباط و گفت‌وگو با دیگر ادیان بداند. در این میان رعایت اصول اخلاقی گفت‌وگو، ملاکی مشترک برای رفتار ارتباطی و گفتگوی مفید با سایر ادیان است و از آن‌جایی که امام رضا (ع) سرآمد گفت‌وگوی بین الادیانی در تاریخ ادیان جهان است، عتبه‌نیوز این موضوع را در گفت‌وگو با دکتر مجید خاموشی، دانش آموخته دکترای مطالعات اسلامی مؤسسه بین المللی مطالعات اسلامی پِی گرفته است که در ادامه می خوانید.
جناب آقای دکتر خاموشی ابتدا بفرمایید اساسا اهمیت و ضرورت گفت‌وگوی ادیان چیست؟
دنیای امروز به گونه‌ای است که دیگر ممکن نیست حضور پیروان سایر ادیان را نادیده گرفت و از آن اجتناب کرد یا در مقابل آن ایستاد و آن را اجنبی و خصوصیتی بیگانه وصف کرد. آنها که ما «دیگران» مینامیم هم اینک در میان ما زندگی می‌کنند؛ ما روزانه در شهرها و مراکز بزرگ با آنان روبرو میشویم. از این گذشته، حتی کسانی که در اقصی نقاط دنیا به‌سر میبرند، از طریق اینترنت، تلویزیون، رادیو و کتابخانه از این تکثر مطلع و با آن آشنا هستند. اینان از این پس صرفا «دیگر» نیستند؛ آنها در اعماق ضمیر و ذهنیت ما وارد شدهاند.
انسان‌ها به رغم همه اختلافات و تفاوت‌هایی که در نگرش‌های دینی و روش‌های زندگی خود دارند، میتوانند از طریق گفت و گو های مفید به توافق های جدی برسند و این توافق می‌تواند نقطه آغازی برای رسیدن به صلح جهانی و یک نظم نوین جهانی باشد. بنابراین، آشنایی با مبانی و اصول اخلاقی گفت و گو نقش مهمی در به جریان انداختن گفت و گوهای مفید خواهد داشت.
برای گفت‌وگوی موفق بین الادیانی چه نکاتی را باید رعایت کرد؟
اول باید به این نکته توجه کرد که گفت‌وگو با ادیان دیگر یعنی شناخت بهتر خود، در هنگام شناخت تمایزها است که برجستگی های دینی نمودار می شود. در گفت و گوی ادیانی باید به صراحت بپذیریم که پارهای از اعتقادات دینی خود را به بحث میگذاریم و در مورد آن نظر موافق و مخالف ابراز می‌شود.
نکته دوم این است گفت و گو به معنای مخفی کردن اعتقاد نیست، بلکه نیازمند شیوهای است که در آن با دیگران نزدیک شده و سخن بگوییم. نحوه سخن گفتن وگفت و گو چنانچه بخواهد به نتایجی واقعی و مؤثر بیانجامد نیازمند حسن نیت و دوری آشکار از تظاهر و وانمودسازی است. باید به لحاظ تعالیم ادیان متفاوت، با کمال صداقت و صمیمیت تفاوتهای اساسی و حتی غیر قابل سازش میان ادیان عمده را در زمینه احکام و فرامین نهایی زندگی بپذیریم.
بدون چنین صداقت شجاعانه آنچه صورت می‌گیرد فقط یک مهملگویی خواهد بود و نه یک ارتباط جدی؛ چرا که هر مبادله لفظی را نمیتوان گفت و گو محسوب داشت. هدف گفت و گو، سرکوبی و خاموش کردن تفاوتها یا دلجویی نیست؛ بلکه هدف آن مکالمهای صمیمانه و در عین حال مسالمت‌آمیز و اقبال به دیگران با ضمیر و گوشی باز و فعال و پیوستن به آنان در پذیرش حاکمیت حقیقت میباشد.
برای گفت‌وگو بین الادیانی، یک دستورالعمل مشترک و مورد قبول طرفین نیاز است. به نظر شما این ضوابط مشترک چه می‌تواند باشد؟
برای رسیدن به رفتار ارتباطی و گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز با سایر ادیان، خردمندانه‌ترین روش، بهره‌گیری از اصول و آموزه‌های اخلاقی است؛ پیامبر اسلام(ص) بر اساسِ «إنّما بُعثتُ لأتمّم مکارمَ الاخلاق» اسوه اخلاق هستند و خداوند درباره ایشان فرموده: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیم» (قلم/4). اخلاق تقدم رتبی بر ادیان دارد و اصولاً گفتگوی بین پیروان ادیان مختلف تنها بر محور اخلاق است که از بیشترین مشترکات برخوردار است.
در بیانات و سیره امام رضا (ع) برای گفت‌وگوی بین الادیانی چه نکات و اصول اخلاقی مطرح شده است؟
در گفت‌وگو و رفتار ارتباطی مسلمانان با سایر ادیان، با توجه به فرمایشات امام رضا (ع)، می‌توان به چند اصل و دستور اخلاقی به عنوان نمونه توجه کرد که قابلیت دارد، مبنا و دستورالعمل مشترک گفت‌وگوهای بین الادیانی قرار بگیرد:
1. دوری از تعصب
«تعصب» به معنای طرفداری از عقیده و یا مذهب و فرقه خود، بدون استدلال و توجیه منطقی کافی است. آموزه‌های دینی، تعصب را محکوم نموده و آن‌را جاهلانه و به دور از منطق معرفی کرده است: پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «از ما نیست کسی که مردم را به عصبیت دعوت کند یا به خاطر عصبیت، با دیگران بجنگد» (سنن ابی‌داود، ج 2، ص 5121).
امام صادق(ع) می‌فرماید: «کسی که تعصب بورزد، ریسمان ایمان از گردن او گشاده گردد» (کافی، ج 2، ص 307).
امام رضا(ع) با توجه به موقعیت زمانی و مکانی خاصّ خود در دوران ولایتعهدی، بدون تعصب نابجا، گامی مؤثر برای رفع اختلافات، برداشته و شاید به جرأت می‌توان گفت ایشان اولین شخصیتی است که باب «گفت‌وگوی ادیان» را به جامعه اسلامی باز کرد. نمودِ بارز این پدیده را می‌توان در گفت و گوهای امام رضا(ع) با جاثلیق به نمایندگی از آیین مسیحیت، رأس الجالوت به نمایندگی از دین یهود، هیربد موبد بزرگ، به نمایندگی از دین زردشت، عمران صابی به نمایندگی از صابئان و عده‌ای از علما و سران برهمن، مشاهده کرد.
این گفت گو ها وقتی برجستگی خود را نشان میدهد که در عصر حاضر عده ای همچون هانتینگتون – صاحب نظریه برخورد تمدّن‌ها – از برخورد تمدن ها صحبت به میان آورده اند (ر.ک: نظریه برخورد تمدن‌ها، فصل اول).
2. دوری از توهین و نسبت‌های ناروا
بدیهی است که عقاید هرکس برای خودش محترم است و او توهین به آداب و رسوم و عقایدش را توهین به خودش تلقّی می‌کند و از خود واکنش نشان میدهد. در این صورت اگر به عقائد و آداب و رسوم اهانت شود، در واقع کار چندان مهمّی انجام نگرفته است.
رهنمود قرآن کریم در این خصوص چه زیبا و هشداردهنده است: «وَ لا تَسُبُّوا الَّذینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَیسُبُّوا اللهَ عَدْواً بِغَیرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَینَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ...؛ به معبود کسانی که غیر خدا ( و معبود شما) را می‌خوانند، دشنام ندهید! مبادا آنان نیز از روی [عدم شناخت] به خدا دشنام دهند! این چنین ما عمل هر قومی را در نظرشان زینت داده‌ایم» (انعام/108).
شیوه امامان(ع) در برابر پیروان دیگر ادیان، مسالمت‌آمیز، هدایتی و ارشادی بود و سعی داشتند از طریق گفتگو مسائل و اختلافات احتمالی بین دو طرف روشن شود.
بیان شده که امام رضا(ع) هرگز کسی را صرفاً به سبب عقاید خاصی که داشت مورد توهین و استهزاء قرار نمی‌دادند (ابن شهر آشوب مازندرانی، 1379، ج 4، ص 362).
3. احترام و انصاف و مهرورزی
یکی از عناصر مهم گفتگو احترام به طرف گفتگو و صداقت و انصاف و مهرورزی داشتن است، احترامی که نه تنها مبتنی بر کرامت انسانی بلکه ـ به ویژه در گفت‌وگوی ادیان ـ مبتنی بر دین و مذهب طرف مقابل است؛ البته روشن است احترام لزوما به معنای پذیرش نیست؛ بلکه به معنای شناسایی و اذعان به مفهوم‌دار بودن دیدگاه دیگری و احتراز از ردّ سریع آن است.
درباره امام رضا(ع) از ابراهیم بن عباس چنین نقل شده است: «من ابی الحسن الرضا را هرگز ندیدم در گفتگو با کسی دُرشتی کند، هرگز ندیدم سخن کسی را پیش از پایان آن قطع کند، هرگز درخواست کسی را که قادر به انجام دادن آن بود، رد نفرمود ... [تا آنجا که می‌گوید] هر که بگوید در فضیلت، کسی را مانند او دیده، از او باور نکنید» (عیون أخبار الرضا(ع)، ج 2، ص 184).
رفتار و برخورد امامان(ع) نسبت به پیروان ادیان و فِرَق مختلف، عادلانه و عاقلانه و به دور از ظلم و تبعیض و مبتنی بر انصاف و احترام و مهرورزی بود.
یاسر، خدمتگزار امام رضا(ع) می‌گوید: از نیشابور نامه‌ای به مأمون رسید به این مضمون که مردی زرتشتی هنگام مرگ وصیت کرده ثروت زیادی را که از او باقی مانده، میان فقرا و بینوایان تقسیم کنند. قاضی نیشابوری آن اموال را میان مسلمانان تقسیم کرده است. مأمون به امام رضا عرض کرد: ای سرور من! در این موضوع چه می‌فرمایید؟ امام(ع) فرمود: «زرتشتیان برای بینوایان مسلمان وصیت نمی‌کنند. نامه‌ای به قاضی نیشابور بنویس تا همان مقدار از مالیات مسلمانان بردارد و به بینوایان زرتشتی بدهد» (عیون اخبارالرضا (ع)، ج 2، ص 15).
الگوی رفتار ارتباطی محترمانه با دیگر ادیان در سیره نبوی و معصومین(ع)، مبتنی بر اخلاق و بردباری و شناختن حق مخالفان است. در اشعار منسوب به امام رضا(ع) جلوه‌های اخلاقی این الگو و مدل رفتاری، به نیکی دیده می‌شود. (عیون اخبارالرضا (ع)، ج 2، ص 174)
۴. رفق و مدارا
مدارا به معنای ملاطفت و برخورد نرم است گویی آدمی با تحمّل طرف مخالف و برخورد ملایم با او، وی را در کمند محبّت خویش گرفتار می‌سازد و بدی را دفع می‌کند. یکی از روش‌های موفّق زندگی اجتماعی، موقعیت سنجی است، به این معنا که انسان، افراد جامعه خویش و کسانی که می‌خواهد با آنان ارتباط داشته باشد، بشناسد و با آنها طبق روحیات خودشان برخورد کرده و با آنها مدارا نماید؛ از آنجا که بیشترین بخش برخورد و معاشرت در قالب سخن و توسط زبان انجام می‌گیرد قرآن مجید به مسلمانان دستور میدهد: «قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» (بقره/83)؛ امام صادق(ع) ضمن تفسیر این آیه شریفه به حکمت مدارا نیز اشاره کرده می‌فرماید: «منظور از آیه، همه مردم، اعم از مؤمنان و غیر مومنان است؛ با مؤمنان باید با خوشرویی روبرو شد و با مخالفان نیز باید با مدارا سخن گفت.» (بحار، ج 68، ص 309).
شخصی می‌گوید: «به امام رضا(ع) گفتم برای پدر و مادرم دعا کنم، با این‌که حق امامان و آل پیامبر را نشناختند؟ امام فرمود: به آنها دعا کن و صدقه برای آنها بده و اگر در قید حیات هستند و حق را نمی‌شناسند، با آنها مدارا کن؛ زیرا رسول خدا فرمود: خداوند مرا با رحمت مبعوث نمود نه با درشتی و نامهربانی» (کافی، ج 2، ص 159).
۵. پرهیز از خشونت کلامی در گفت گو با سایر ادیان
از دیگر مبانی و اصول اخلاقی و رفتار ارتباطی با پیروان سایر ادیان در فرهنگ اسلامی، گفت و گوی مسالمت‌آمیز و پرهیز از هرگونه خشونت با آنهاست. اخلاق و رفتار مسالمت‌آمیز؛ یعنی انسانی زیستن و دیگران را به چشم انسان نگریستن. پیشوایان اسلام، پیوسته به رعایت عدالت و انصاف، ادای حقوق و پرهیز از آزار و اذیت پیروان مذاهب، توصیه می‌نمودند؛ مانند این‌که پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «مَن آذی ذِمّیاً فَأَنَا خَصمُهُ، ومَن کُنتُ خَصمَهُ خَصَمتُهُ یومَ القِیامَة؛ هرکس فردی از اهل غیر مسلمانان را که در کشور اسلامی زندگی می کند بیازارد، من طرف دعوای او هستم ( و گویا مرا آزرده است) و هر که من طرف دعوایش باشم، روز قیامت با او میستیزم» (خطیب بغدادی، تاریخ بغداد ، ج 8، ص 367).
نظر شما