عتبه نیوز؛ هر مکان مقدسی دارای هنجارهای دینی، عقلی و ملی است که برای زائران و مجاوران دارای اهمیت بوده و رعایت آن نیاز به مراقبت، گفت‌وگو، تبلیغ و فرهنگ‌سازی دارد.

حجت الاسلام محمدجواد فرزین، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با خبرنگار عتبه نیوز، از دغدغه‌های فرهنگی خود درباره وضعیت شهرهای مذهبی و باید و نبایدهای آن گفت. وی درباره امر قدسی و ارتباط آن با هنجارها و ناهنجارها اظهار کرد: قداست و امر قدسی یکی از مقوله‌های اصلی در هر دینی می‌باشد، و بدون حضور چنین معنایی، هیچ دینی شایستگی نام دین را نخواهد داشت. بر اساس رابطه تنگاتنگی که بین هنجارها و ارزش‌ها وجود دارد می‌توان در کنار مقدس دانستن بعضی از زمان و مکان‌ها، هنجارهای متناسب با این دو را نیز مشاهده کرد.

هنجارهای مکان‌های مقدس

حجت‌الاسلام فرزین اظهار کرد: با یک نگاه کلی به سادگی می‌توان فهمید که مکان‌های مقدس به واسطه قداستشان دارای یک سری هنجارهای خاص  هستند که بی توجهی و  عدم رعایت آن ها به صورت مداوم، در نهایت منجر به آسیب دیدن آن قداست و یا ارتباط معنوی که مردم در این مکان ها بدان دست پیدا می‌کنند؛ می‌شود. هنجارهایی که لازمه حضور در این مکان‌ها می باشند که  علاوه بر قرآن و روایات، خرد جمعی بشر نیز برآنها تاکید دارند.

وی افزود: منظر شکل یافته از مکان های متبرکه شهرهای زیارتی به مثابه یک کلی یکپارچه می باشد که اجزاء آن شامل مکان، زمان، آیین ها و هنجار های متناسب با آن می باشد. بدیهی است که جان متصل به این مناظر، روح انسان است؛ و واضح است هرآنچه که منجر به برهم زدگی و آشفتگی این ارتباط گردد، نه تنها اصالت این اماکن مقدس و یکپارچگی آن را مخدوش می سازد؛ بلکه اثرات منفی غیر قابل انکاری بر امر زیارت برجای خواهد گذاشت.

حجت الاسلام فرزین در توضیح معنای هنجار گفت: هنجار در یک نظام کلی عبارت از بایدها و نبایدها در هرجامعه و فرهنگ است. هنجار درون فرد نیست ، بلکه در جامعه و در فرآیند تعامل و کنش متقابل اعضای آن می باشد. هیچ هنجاری در خلا متصور نیست و اگر ما زندگی اجتماعی را غیر قابل اجتناب بدانیم، توجه داشتن به هنجار ها و رعایت آنها نیز غیر قابل اجتناب خواهد بود. رابطه هنجار و جامعه چنان است که برخی تبعیت از هنجار را اساسا مهم‌ترین جزء اجتماعی شدن می دانند؛ بدین معنا که لازمه زندگی، اجتماعی شدن و لازمه اجتماعی شدن، یادگیری و رعایت هنجارهاست.

وی ادامه داد: هنجارها در یک نظر به دو دسته هنجارهای نوشته و هنجارهای نانوشته تقسیم می شوند. طبق پژوهش های انجام گرفته، کتب آسمانی جزء کهن ترین کتبی می باشند که بیانگر هنجارها می باشند. در تورات و انجیل به وفور فرامینی دیده می شوند که همگی دربردارنده هنجارهایی است که در مکان یا زمان های مقدس باید رعایت شود. به عنوان مثال در قرآن کریم به هنجار عدم جنگ به واسطه قداست ماه و یا هنجار نپختن غذا به واسطه قداست روز شنبه اشاره شده است. از هنجارهایی که مرتبط با یک مکان مقدس می باشند نیز میتوان به این آیه اشاره نمود: «مَا کَانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِینَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ» که خداوند اجازه آباد کردن مساجد را به کفار نمی‌دهد و یا این‌که کفار حق نزدیک شدن به مسجد الحرام را ندارند، و هم‌چنین حرمت قتال در مسجد الحرام و بسیاری دیگر از هنجارها که همگی در رابطه با یک مکان مقدس می‌باشند. یکی دیگر از هنجارهای بیان شده در قرآن، آیه 12 سوره طه است؛ که خداوند می فرماید: «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی». هنگامی که حضرت موسی (ع) وارد سرزمین طوی می‌شود خداوند به موسی امر می‌کند که کفش های خود را در بیاور که نشان از محترم بودن وقداست این مکان دارد. طبق یکی از تفاسیر در ذیل این آیه، مقدس به معنای مطهر می باشد، یعنی خالی از هرگونه رجس و پلیدی؛ که با کمی جستجو میتوان مطابق با این مضمون را نیز در ادعیه یافت. به عنوان مثال در زیارت وارث که بعضی ائمه (ع) آن را در برار شهدای کربلا خوانده اند می خوانیم: «طِبْتُمْ وَ طَابَتِ الْأَرْضُ الَّتِی فِیهَا دُفِنْتُمْ»؛ که نشان دهنده مرتبه و قداست آن زمینی است که محل دفن یکی از اولیاء الله شده است. هچنین اگر مراجعه ای به روایات در باب آداب زیارت داشته باشیم، با مجموعه عظیمی از رفتارها مواجه می‌شویم که همگی بیانگر عظمت و میزان قداستی است آن مکان به واسطه حضور معصوم(ع) پیدا کرده است.

آداب زیارت رعایت هنجارهای مکان مقدس است

این دانش‌آموخته حوزه علمیه مشهد عنوان داشت: هنجارها همان مجموعه  انتظارات رفتاری است که بیان می‌کنند مردم چگونه باید عمل کنند. همان‌طور که بیان شد هنجارها به دوسته نوشته و نانوشته تقسیم می‌شوند؛ هنجارهای نوشته متناسب با مکان‌های مقدس را می‌توان در آداب زیارت و یا مجموعه دستوراتی که خود آن مجموعه ارائه داده یافت. اما علاوه بر این‌ها باید توجه داشت که هنجارهای نانوشته نیز به همان اندازه دارای ارزش و قابل اهمیت هستند. به عنوان مثال مساله پوشش که جزء دستورات شرعی می باشد، هرچند که در آداب زیارت بدان اشاره خاصی نشده اما از آن جهت که رابطه مستقیم با فضای کلی حاکم بر آن مکان دارد و می‌تواند موثر باشد، لذا باید مراقب بود که پوشش در این مکان به گونه ای نباشد که با آن مکان مقدس سنخیت و تناسبی نداشته باشد و گفته شد عدم رعایت این تناسبات و سنخیت ها حتی ممکن است به ارتباط معنوی که در آنجا وجود دارد ضرر برساند. زائران و مجاوران علاوه بر اینکه خود این هنجارها را رعایت می‌کنند باید مراقب باشند که در صورت مشاهده هرگونه ضدهنجار متناسب با آن واکنش نشان دهند و برای رفع آن اقدام کنند چرا که رعایت هرچه بیشتر این موارد در واقع تقویت کننده همان اتصالی است که قرار است روح انسان در این فضا آن را برقرار کند.

وظایف نهادهای متولی اداره اعتاب و شهرهای مقدس، در رعایت هنجار حجاب و عفت

این پژوهشگر دینی درباره باید و نبایدهای شهرهای مذهبی عنوان کرد: از آنجا که مولفه مذهب یکی از شاخص های اصلی در تشخیص و تمییز گونه های مختلف بافت های فرهنگی با ماهیت قدسی است، می‌توان اذعان داشت که چشم انداز های مذهبی خود تبلوری از باورها و اندیشه های مذهبی بوده و منظر قدسی شهرهای زیارتی نیز جزء تفکیک ناپذیر آن محسوب می شود. علاوه بر اهمیت ساختار و نوع بنای این مکان ها، هنجارها نیز نقش تعیین کننده ای در این تبلور خواهند داشت. به عنوان مثال وقتی شخصی وارد یک شهر زیارتی می‌شود علاوه بر چهره ظاهری شهر و نوع ساختمان سازی، مجموعه آداب و رسوم و هنجارهای موجود در آن شهر نیز برای وی نمود خواهد داشت. متولیان امر باید توجه داشته باشند که چهره ظاهری شهر از حیث فرهنگی باید به گونه ای باشد که آن شخص در بدو ورود این حس را داشته باشد که این شهر به عنوان یک شهر زیارتی از حیث فرهنگی متمایز و در مرتبه بالاتری وجود دارد. حس معنوی زائر صرفا در همان مکان مقدس خلاصه نمی‌شود بلکه قداست آن مکان باید به وسعت کل شهر باشد.

وی افزود: از آنجا که در دهه اخیر تهاجم فرهنگی ظهور و بروز آشکاری داشته و موجب تغییر بسیاری از هنجارها شده، مسئولان مربوطه باید نسبت به این مهم دغدغه بیشتری داشته و اقدامات گسترده تری را در دستور کار قرار دهند. متاسفانه در برخی موارد مشاهده می شود که در اطراف حرم و یا بعضا داخل حرم برخی از  این ناهنجاری ها اتفاق می افتد؛ اما بر خلاف انتظار دربرابر آن هیچ واکنشی صورت نمی گیرد. یا به عنوان مثال پاساژها و مغازه هایی که در اطراف حرم وجود دارد و باید نظارت بیشتری نسبت به آنها وجود داشته باشد؛ اما متاسفانه به کلی رها شده و فاقد هرگونه نظارت صحیحی هستند. باید گفت که استمرار وضع موجود نه تنها موجب تغییر چهره شهر خواهد شد بلکه به دور از انتظار نیست که طول زمان حتی خود حرم مطهر با وجود اینکه کانون اصلی توجهات بوده، تدریجا در انزوا قرار بگیرد؛ لذا نهاد های مربوطه باید بیش از پیش به این مهم توجه کرده و با برنامه‌ریزی دقیق به مقابله با این تهاجم بپردازند؛ تهاجمی که دشمن در آن  از هیچ طریقی فروگذار نبوده و حتی مشاهده می‌شود که  برای تخریب ساحت قدسی شهر مقدس مشهد، دست به ساختن فیلم نحسی همچون عنکبوت مقدس می‌زند و با وقاحت کامل به یکی از مقدس ترین مکان‌های زیارتی شیعیان توهین می‌کند.