به گزارش عتبه نیوز، وقتی فهرست بلندبالای نزدیک به ۲۰ هزار عنوان رساله خطی موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک را بررسی میکنیم، نسخه خطی «رساله ذهبیه» که به «طب الرضا (ع)» نیز شهرت دارد، خوش میدرخشد.
در ادامه و به مناسبت دهه کرامت رضوی ۱۴۰۵، شما را با این اثر ارزشمند و منتخبی از نسخههای آن در این موقوفه در تهران، بیشتر آشنا میکنیم.
اهمیت رساله
طب الرضا (ع) یا رساله ذهبیه، کتابی در حوزه پزشکی است که منسوب به امام رضا (ع) است. این اثر بر خلاف دیگر کتابها که بهطور معمول توصیههای پزشکی را از میان احادیث ائمه اطهار (ع) گلچین میکنند، بنا بر شواهد و روایات وجود مبارک امام هشتم (ع) نوشته شده است.
این کتاب از دو بُعد دارای اهمیت است؛ نخست اینکه کتابی است علمی در زمینه پزشکی و دیگر اینکه، چون از ناحیه امام معصوم (ع) صادر شده، فاقد اشتباهات مرسوم و رایج در علوم تجربی است.
در واقع، امام رضا (ع)، هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت همچون دیگر معصومان و امامان (ع) ما به دلیل اتصال به منبع بیکران دانش الهی، غنای دانش و علمشان، علاوه بر احادیث گرانبهایی که در حوزه سلامت دین و دنیای آدمها دارند و همچنین سخنان بسیار ارزشمند علمی که از خود به جای گذاشتهاند، دست پُری نیز در توصیههای بهداشتی برای حفظ تندرستی از یک سو و درمان بیماریها از سویی دیگر، داشتهاند.
ازاینرو، طب النبی (ص) و طب معصومان (ع)، یکی از متون ارزشمند به جایمانده از گذشته است که نه تنها راهکارهای بسیار مفیدی به شیعیان این بزرگواران ارائه میدهد، بلکه رعایت آنها ضامن حفظ سلامت و پاکیزگی بشریت است.
بهاینترتیب، از امام رضا (ع) علاوه بر احادیث متنوعی که از ایشان در حوزه حفظ تندرستی و درمان بیماریها بهجای مانده، رساله معروف ذهبیه نیز به یادگار مانده است.
سرگذشت تاریخی اثر
این رساله مهم پزشکی، به درخواست مأمون خلیفه عباسی و توسط امام رضا (ع) نوشته شده است که امام همام (ع)، آن را بزرگوارانه ظاهراً خطاب به مأمون تقریر فرموده؛ اما در متن بیانات، نقل کردن آن جنبه خطاب عمومی، داشته است.
جالب است بدانید، اهمیت و تأثیر اعجابآور این اثر گوهربار به قدری بود که مأمون را بر آن داشت تا دستور دهد طب الرضا (ع) را با آب طلا بنویسند. تردیدی در صحت و اصالت سند رساله ذهبیه نیست، زیرا برخی از روایتها، سند آن را به «محمد بن جمهور» و در بعضی از این سندها، نام «حسن بن محمد نوفلی» به چشم میخورد که نجاشی او را قابل اعتماد شمرده و درباره او گفته است: «ثقه و جلیلالقدر است و از امام رضا (ع)، رسالهای را روایت کرده است که منظور او همان رساله ذهبیه است».
شاید شهرت این رساله میان دانشمندان و اجماع آنها درباره نسبت آن به امام رضا (ع) در دوران مختلف و عدم ورود خدشهای از جانب احدی بر این انتساب، از جمله دلایلی است که به پژوهشگران، اطمینانی نزدیک به یقین بخشیده که این رساله از عطایای شخص امام رضا (ع) است.
اثری جامع در حوزه علوم پزشکی
بنابراین، رساله ذهبیه امام رضا (ع)، شامل مجموعه بیانات ارزشمند علمی و پزشکی امام است که در آن با شرح خواص غذاها و نوشیدنیها، راهکارهایی در حوزههای بهزیستی، بهداشت و سلامت به انسان آموزش داده میشود. همچنین تکنیکهای مقابله با بیماریها و آسیبهای روحی و روانی در این اثر، مورد توجه و نقد و بررسی قرار گرفته است.
این رساله بلیغ علمی، از نفیسترین و گرانبهاترین مواریث اسلامی، در زمینه دانش پزشکی است و بهطور مختصر مشتمل بر رشتههایی از علوم پزشکی نظیر علم تشریح، زیستشناسی، وظایفالاعضا، علمالامراض، بهداشت و...، بوده است.
همچنین در آن، بخش گستردهای از طب پیشگیری، ذکر شده است. از طرف دیگر، این اثر شامل دانش شیمی و تغذیه و بسیاری از گرایشهای علمی و دانش بشری است.
بخشی از این رساله ارزشمند به بحث درباره اهمیت حیاتی حجامت و فصد (شکافتن رگ بیمار) پرداخته و این راهکار حیاتبخش را درمانگر بسیاری از بیماریهای لاعلاج، عنوان کرده است.
معرفی نسخههای خطی گنجینه ملک
حداقل ۱۷ نسخه خطی از رساله ذهبیه در کتابخانه و موزه ملی ملک وجود دارد که تمامی یا بخشهای منتخبی از این رساله، ترجمه فارسی، شرح و یا دیباچههایی بر آن را در خود جای دادهاند.
بررسیها نشان میدهد قدمت این آثار که با عناوین «ترجمه ذهبیه یا رساله حضرت رضا (ع)»، «طب الرضا (ع) یا ذهبیه»، «ترجمه طب الرضا (ع) یا تحف الرضا (ع) یا کَنز الذهب)» و...، در کتابخانه ملی ملک وجود دارد، به دورههای صفویه و همچنین قاجاربرمیگردد. دراینبین، سه نسخه متعلق به قاجاریه، بهطور کامل به این رساله اختصاص یافته و تک عنوانی هستند.
کتاب ترجمه ذهبیه یا طب الرضا (ع)، اثر ترجمه «غلامحسین بن علی یزدی» که با شماره ۱۷۰۷ در این کتابخانه نگهداری میشود، از جمله این آثار است.
این نسخه در سال ۱۳۰۰ هجری قمری، بهخط شکسته نستعلیق بر روی کاغذ ترمه کتابت و با جلد میشن مشکی، مجلد شده است. همچنین اثر با اکلیل و شنگرف، است.
کتاب ترجمه ذهبیه به شماره ۴۲۲۱ نیز از دیگر آثار دوره قاجار کتابخانه ملی ملک است که در قرن ۱۳ هجری قمری و بهخط نستعلیق بر روی کاغذ فرنگی آهار مهره، نوشته شده است. این نسخه دارای سرلوح مذهب و جلد چرم تیماج قهوهای است.
همچنین میتوان از نسخه دیگری از این کتاب نام برد که توسط «محمد بن حسن طوسی مشهدی»، ترجمه شده است و با شماره ۲۶۱۰ در این کتابخانه نگهداری میشود. این اثر در سال ۱۲۴۸ هجری قمری، بهخط نسخ بر روی کاغذ ترمه اصفهانی کتابت و با جلد چرم تیماج سیاه ضربی لایی، مجلد شده است. نکته جالب توجه آن نیز کتابت اثر در حاشیه نسخه است.
گفتنی است، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی (ره)، خیابان سیتیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد (میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک، وقف حرم مطهر حضرت رضا (ع) شده است.
نظر شما